Engelli İşçi Çalıştırma Zorunluluğu 2026: Kota, Teşvik ve Cezalar

Geçen Ay 86.590 TL Ceza Ödeyen İşveren: Engelli Kotası Nasıl Bu Kadar Kaçırılır?

Geçtiğimiz hafta aldığım bir e-posta dikkatimi çekti: "65 çalışanımız var, İŞKUR'dan (Türkiye İş Kurumu) 2 aylık ceza bildirimi geldi, 86.590 TL ödememiz isteniyor. Ne olduğunu anlamadık." Durumu incelediğimde klasik bir tablo ile karşılaştım — şirket büyümüş, 50 kişiyi geçmiş ama kimse engelli kotasını takip etmemiş. İki ay boyunca eksik kalan 1 engelli işçi için toplam 86.590 TL ceza kesilmiş.

Bu vaka, engelli işçi çalıştırma zorunluluğunun pratikte nasıl gözden kaçtığını net şekilde gösteriyor. Oysa 4857 sayılı İK'nın (İş Kanunu) 30. maddesi gayet açık: 50 ve üzeri işçi çalıştıran özel sektör işyerleri, toplam işçi sayısının %3'ü oranında engelli istihdam etmek zorunda. 2026 yılında bu yükümlülüğü yerine getirmeyenlere kesilen ceza kişi başı aylık 43.295 TL.

Ancak mesele sadece cezadan kaçınmak değil. Engelli çalıştırma kotası 2026 düzenlemelerini doğru uygulayan işverenler, engelli işçi SGK (Sosyal Güvenlik Kurumu) teşviki sayesinde ciddi maliyet avantajı elde ediyor. Bu yazıda hem yükümlülüğü hem de fırsatı masaya yatıracağım.

Vaka: 65 Çalışanlı Şirketin Matematik Hatası

İstanbul'dan yazan okuyucunun durumuna dönelim. Şirket, 2025 sonunda 48 çalışanla faaliyet gösteriyordu — yükümlülük kapsamı dışındaydı. Ocak 2026'da 17 yeni işe alım yapıldı, toplam 65 kişiye ulaşıldı.

Kota hesaplaması:

• 65 × %3 = 1,95
• Yuvarlama kuralına göre (0,5 ve üzeri yukarı): 2 engelli işçi gerekli

Şirketin İK departmanı bu hesaplamayı yapmamış. Mart ayında İŞKUR denetimi gelmiş, Ocak ve Şubat için 2'şer eksik engelli tespit edilmiş:

Dikkat: İşçi sayısı 50'yi geçtiği anda yükümlülük başlar. "Fark etmedik" veya "bilmiyorduk" mazeret olarak kabul edilmiyor. İŞKUR sistemi SGK bildirgelerinden işçi sayınızı otomatik takip ediyor.

Kota Hesaplamasında Sık Yapılan Hatalar

Sıkça karşılaştığım bir soru: "Farklı şehirlerdeki şubelerimiz ayrı mı sayılıyor?" Evet, ayrı sayılıyor — bu önemli bir detay.

İl Bazlı Değerlendirme Kuralı

4857 sayılı İK'nın 30. maddesine göre işçi sayısı aynı il sınırları içindeki tüm işyerlerinin toplamı üzerinden hesaplanır:

• İstanbul'da 3 şubeniz varsa (20 + 18 + 15 = 53 işçi): Yükümlüsünüz, 2 engelli gerekli
• İstanbul'da 30, Ankara'da 25 işçiniz varsa: Her iki ilde de 50'nin altında, yükümlülük yok

Yarı Zamanlı Çalışanlar Nasıl Hesaplanır?

Part-time engelli işçiler de kotadan sayılır, ancak orantılı olarak:

Tecrübeme göre bazı işverenler bunu avantaja çevirmeye çalışıyor — 2 yarı zamanlı engelli işçi istihdam ederek 1 tam zamanlı engelli kotasını dolduruyorlar. Yasal olarak sakıncası yok, ancak İŞKUR bu durumu dikkatle inceliyor.

2026 Ceza Tablosu: Yıllık Maliyeti Görün

Rakamları net görmek gerekiyor. 2026 yılında engelli çalıştırma yükümlülüğünü yerine getirmemenin maliyeti:

100 işçili bir fabrikayı düşünün — 3 engelli çalıştırması gerekiyor. Hiç engelli istihdam etmezse yıllık 1.558.620 TL ceza öder. Oysa 3 engelli işçinin asgari ücretle yıllık brüt maliyeti yaklaşık 1.189.080 TL (33.030 TL × 12 ay × 3 kişi). Üstelik teşvik de var.

Önemli: Cezalar İŞKUR tarafından 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun kapsamında takip edilir. Ödenmezse haciz dahil yasal işlemler başlar.

Teşvik Hesabı: Ceza mı, Tasarruf mı?

İşte bence bu konunun en az bilinen tarafı. Engelli işçi çalıştırmak sadece zorunluluk değil, aynı zamanda ciddi bir SGK prim indirimi fırsatı.

4857 sayılı İK'nın 30. maddesi ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun ek 9. maddesi kapsamında:

• Prime esas kazanç alt sınırı (asgari ücret) üzerinden hesaplanan SGK işveren prim hissesinin tamamı Hazine tarafından karşılanır
• Bu teşvik hem kontenjan dahilindeki hem de kontenjan fazlası engelli işçiler için geçerli

2026 Teşvik Hesaplaması

Asgari ücretli bir engelli çalışan için aylık teşvik tutarı:

Hesaplama:

• Asgari ücret brüt: 33.030 TL
• SGK işveren payı: %21,75
• Teşvik tutarı: 33.030 × 0,2175 = 7.184 TL/ay

Asgari ücretten yüksek maaş alsalar bile teşvik asgari ücret üzerinden hesaplanır — bu detayı gözden kaçırmayın.

Brüt-net maaş hesaplamalarınızı detaylı görmek için hesaplayıcımızı kullanabilirsiniz.

Karşılaştırmalı Tablo: Ceza vs Teşvik

100 işçili işyeri için 3 engelli kotası senaryosu:

Bence bu tablo her şeyi özetliyor. Engelli istihdam etmemek hem yasal yükümlülüğe aykırı hem de ekonomik olarak mantıksız.

İŞKUR Başvuru Süreci: Adım Adım

Engelli işçi bulmak için İŞKUR'a başvuru zorunlu mu? Teknik olarak hayır, ancak pratikte neredeyse zorunlu. İşte nedeni:

4857 sayılı İK'nın 30/6. maddesi açık: "İşverenler, bu kapsamdaki açık işlerini... Türkiye İş Kurumuna bildirmek zorundadır."

Başvuru Adımları

1. e-Devlet üzerinden İŞKUR girişi

• e-devlet.gov.tr → İŞKUR İşveren Hizmetleri

2. Açık iş ilanı oluşturma

• "Engelli kontenjanı" seçeneğini işaretleyin
• İş tanımını net yazın
• Aranan nitelikleri belirtin

3. Aday değerlendirme

• İŞKUR sistemi uygun adayları eşleştirir
• 15 gün içinde değerlendirme yapmanız gerekir

4. İşe alım ve SGK bildirimi

• İşe alınan engelli çalışan için SGK girişi yapılır
• Teşvik otomatik olarak uygulanır

Dikkat: İŞKUR'a başvurmadan doğrudan engelli işçi alabilirsiniz, ancak bu durumda teşvikten yararlanmak için ayrıca evrak işlemi gerekir. İŞKUR üzerinden yapılan işe alımlarda teşvik otomatik.

Yargıtay'ın Konuya Bakışı

İncelediğim Yargıtay kararlarında dikkat çeken birkaç içtihat var:

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 2019/3847 E. kararında, engelli işçinin iş akdinin feshinde "engelli olması nedeniyle ayrımcılık yapıldığı" iddiası değerlendirilmiş. Mahkeme, işverenin performans gerekçeli feshi hukuka uygun bulmuş, ancak ispat yükünün işverende olduğunu vurgulamış.

Bir diğer karar olan Yargıtay 22. Hukuk Dairesi 2018/12456 E.'de ise engelli işçinin fazla mesaiye zorlanamayacağı, ancak kendi rızasıyla yapabileceği belirtilmiş. Bu, fazla mesai hesaplamalarında dikkate alınması gereken bir detay.

Engelli Raporu ve Çalışabilirlik Belgesi

Okuyuculardan sıkça gelen bir soru: "Her engelli raporu geçerli mi?"

Hayır. İŞKUR'a kayıt ve teşvikten yararlanma için:

• En az %40 engel oranı belgelenmiş olmalı
• Sağlık kurulu raporu (tam teşekküllü hastane)
• Raporda "çalışabilir" ibaresi bulunmalı

Bazı engel türlerinde "çalışamaz" ibaresi konulabiliyor — bu durumda kişi kota kapsamında istihdam edilemiyor. Engelli maaşı ve hakları için engelli maaşı hesaplayıcımıza bakabilirsiniz.

Eski Hükümlü Kotası: Karıştırılan Konu

Pratikte gördüğüm yaygın bir karışıklık: Engelli kotası ile eski hükümlü kotası aynı şey değil.

2008 yılından bu yana eski hükümlü çalıştırma zorunluluğu kaldırılmış durumda. Ancak hâlâ "engelli ve eski hükümlü kotası" diye soran işverenlerle karşılaşıyorum.

Kamu ve Özel Sektör Arasındaki Farklar

Kamu kurumları için oran %3 değil, %4. Bu farkın yanı sıra işe alım süreçleri de tamamen farklı işliyor.

Kamu kurumlarında engelli alımı KPSS (Kamu Personeli Seçme Sınavı) veya merkezi kura yöntemiyle yapılıyor — doğrudan başvuru mümkün değil. ÖSYM her yıl engelli memur alımı için ayrı bir takvim yayınlıyor. Özel sektördeki gibi İŞKUR'a ilan verip aday seçme esnekliği yok.

Bir diğer fark da teşvik konusunda: Kamu kurumları zaten bütçeden finanse edildiği için SGK işveren prim teşviki uygulanmıyor. Özel sektördeki maliyet avantajı kamuda geçerli değil.

Bu yazı özel sektöre odaklanıyor, ancak kamu çalışanlarının SGK çıkış kodları ve tazminat hakları için ilgili rehberimize bakabilirsiniz.

İşten Çıkarma Durumunda Dikkat Edilecekler

Engelli işçiyi işten çıkarırken standart prosedürler geçerli, ancak bazı ek dikkat noktaları var:

1. Ayrımcılık iddiası riski: Fesih gerekçesini net belgeleyin
2. Kota boşluğu: Çıkarılan engelli yerine 30 gün içinde yeni engelli almanız gerekir
3. Kıdem tazminatı: Engelli olması ek tazminat gerektirmez, standart hesaplama geçerli

Kıdem tazminatı hesaplaması için hesaplayıcımızı kullanabilirsiniz — engelli çalışan için de aynı formül uygulanır.

Önemli: Engelli işçiyi sırf engelli olduğu için işten çıkarmak açık ayrımcılık suçu oluşturur (4857/5). Böyle bir durumda işe iade davası kazanma olasılığı çok yüksek.

Farklı Görüşler: Kota Sistemi Tartışması

Bence kota sistemi mükemmel değil, ama mevcut en pratik çözüm. Bazı işverenler "zorunlu istihdam yerine fon ödeyelim" modelini savunuyor — Almanya'da böyle bir sistem var. Türkiye'de ise ceza niteliğinde para ödeyip kotayı boş bırakmak yasal değil.

Öte yandan engelli hakları savunucuları kotanın düşük olduğunu (%5'e çıkarılması gerektiğini) düşünüyor. Pratikte gördüğüm şu: Kotayı dolduran işverenler genellikle memnun — hem teşvikten yararlanıyor hem de farklı perspektifler kazanıyor.

Harekete Geçin: Kontrol Listesi

Yazının başındaki okuyucuya dönerek bitireyim. Cezayı ödedi, Mart ayından itibaren 2 engelli işçi istihdam etmeye başladı. Şimdi aylık 14.368 TL teşvik alıyor. Bu vaka tam da konunun aciliyetini gösteriyor — bilgi eksikliği yüzünden 173.180 TL gereksiz ceza ödendi.

Kontrol listesi:

• ( ) SGK bildirgelerinizden il bazlı toplam işçi sayınızı kontrol edin
• ( ) 50 ve üzeriyse: işçi sayısı × %3 = gerekli engelli sayısı
• ( ) İŞKUR'a açık iş bildirimi yapın
• ( ) Engelli işe alımını SGK'ya bildirin
• ( ) Teşvik otomatik uygulanacaktır

Son bir not: Sosyal yardımlar ve haklar rehberimiz engelli bireylerin diğer haklarını da kapsamlı şekilde ele alıyor — engelli istihdamı konusunda çalışanlarınızı bilgilendirmek isterseniz paylaşabilirsiniz.